|
Meczet to
muzulmanska budowla kultowa.
W
kanonie liturgicznym meczet
sklada sie, z obszernej sali modlitw podzielonej
na dwie czesci (w Polsce
-
meska i zenska).
Budowla
zwykle pokryta jest kopula, sale modlitw poprzedza dziedziniec
otoczony kolumnada.
Funkcjonowanie meczetów w Bohonikach i Kruszynianach
bez watpienia nalezy wiazac z osadnictwem tatarskim za Jana III
Sobieskiego. Przywilejem królewskim wydanym w Grodnie dnia 12
marca 1679 roku. Z tego tez okresu pochodzily zapewne pierwsze
budowane tam meczety.
Sejm walny warszawski z roku 1556-1557, oraz sejm lubelski 1569
zezwolil na wznoszenie meczetów za zgoda królewska oraz biskupa
danej ziemi. W wieku XVIII konstytucja z roku
1768 zezwolila swobodnie wznosic swiatynie muzulmanskie tak
w dobrach prywatnych jak i królewskich:
„ (...) Oraz azeby wolne
na swych lokaciach erekcje i konserwacje meczetów bez przeszkód od
nikogo mieli, za zgoda wszystkich Stanów terazniejszym prawem
ustanawiamy”
Najstarsza wzmianke zródlowa o
meczetach w i Bohonikach, a
takze o filialnym meczecie w Malawiczach odnajdujemy w wizytacji
parafii Sokólskiej z roku 1717. Pierwszy raz notuja zródla meczet
w Kruszynianach w roku 1829. Nie ulega jednak watpliwosci, ze
meczet znajdowal sie tam o wiele wczesniej. Legenda glosi, iz
meczet ufundowal ostatni z rodu Krzeczkowskich, wiec mogla to byc
II pol. XVIII wieku. Oba te meczety wybudowane wydaja sie byc
kosztem calej spolecznosci tatarskiej. Brak bowiem jest
jakichkolwiek zródel, aby stwierdzic ze pochodzily one z fundacji
zamoznych Tatarów lub okolicznej szlachty chrzescijanskiej.
Istnieje tylko legenda wiazaca fundacje meczetu kruszynianskiego z
rodem Krzeczkowskich.
Dzieki prowadzonym przez wladze zaborcze nakazom
sporzadzania raportów o stanie swiatyn mamy nieco informacji o
interesujacych nas meczetach. Raport z roku 1854 informuje nas nie
tylko o funkcjonowaniu meczetu w Kruszynianach i Bohonikach, lecz
i o ilosci muzulmanów w miastach gubernianych (tu Sokólka) o
ilosci duchownych etc. Zmniejszenie ilosci wiernych odbilo sie
zapewne niekorzystnie równiez na sytuacji meczetów. W roku 1882
gubernator zwrócil sie pisemnie z nakazem spisania istniejacych
meczetów w poszczególnych guberniach. W kolejnej korespondencji
pojawila sie watpliwosc dlaczego nie
zostal ujety w spisie meczet w Kruszynianach i czy on w ogóle
funkcjonuje. Byc moze wiazalo sie to ze zbyt rzadkim
wykorzystywaniem meczetu do celów liturgicznych z powodu malej
ilosci wiernych. Na temat meczetu w Kruszynianach i ludzi z nim
zwiazanych mozemy sie nieco dowiedziec ze szczatkowo zachowanych
ksiag metrykalnych. Sa to ksiegi sporzadzone na rosyjskim
formularzu pisane recznie jezykiem rosyjskim; interesujace jest
oznaczenie wszystkich kolumn u góry pismem arabskim.
Szczesliwie meczety w Bohonikach jak
i Kruszynianach bez wiekszego uszczerbku
przetrwaly okres I Wojny Swiatowej.
Niestety juz po drugiej wojnie sytuacja muzulmanów ulegla
znacznemu pogorszeniu, zmuszani czesto przez wladze sowieckie do
opuszczenia swego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Granica
panstwa oddzielila historyczna grodzienszczyzne a z
nia wiele meczetów. W Polsce znalazly sie tylko dwa Bohoniki i
Kruszyniany. Staly sie te meczety glównymi miejscami spotkan
spolecznosci tatarskiej.
Wraz z rozwojem sluzb konserwatorskich w Polsce i tworzeniem tzw.
rejestru zabytków, oba meczety zakwalifikowane zostaly jako
obiekty klasy „0” prawnie chronione.
Meczet w Kruszynianach zostal wpisany do rejestru 3 XI 1960, w
Bohonikach 7 XI 1966 roku. Meczet w Bohonikach jak i w
Kruszynianach swoja architektura nie przypominaja meczetów z
Turcji, czy Zakaukazia. Sa to drobne obiekty drewniane wykonane z
drewna sosnowego. Oba meczety sa konstrukcja slupowo- ramowa,
wykonane technika na zrab z zaweglowaniem skosnym scietym do
czola, dzieki czemu mozliwe bylo szalowanie scian.
Meczet w Bohonikach wzniesiony jest na planie prostokata o
wymiarach 11,49x 8,3 m, o lacznej kubaturze 460,1 m3. Obiekt
zamkniety jest dachem brogowym pokrytym gontem. Zwienczenie
stanowi osmioboczna cebulowato zakonczona sygnaturka minaretu z
wysunietym pretem, na którym znajduja sie trzy kule zakonczony
pólksiezycem. Okna skrzyniowe zblizone do kwadratu. Meczet ten
posiada jedno wspólne wejscie, które
usytuowane jest niesymetrycznie. Michrab w formie
prostokata wysunietego ze sciany poludniowo- wschodniej na okolo
1, 5 metra przykryty daszkem dwuspadowym. W czasie dzialan
wojennych zostala uszkodzona poludniowo- zachodnia sciana oraz
czesc przedsionka. W czasie wojny w meczecie urzadzono szpital
polowy, który przyczynil sie do znacznej dewastacji obiektu.
Pierwszy remont zabezpieczajacy budowle przeprowadzono na
poczatku lat 50-tych XX w. W latach 80 XX wieku meczet ten
przechodzil szereg konserwacji. Meczet wielokrotnie malowany w
latach 80 meczet byl koloru niebieskiego, obecnie koloru
zielonego. Otoczony jest ogrodzeniem wykonanym z
siatki ogrodzeniowej w ramach z katownika, brama pólkolista koloru
zielonego. Gruntowny remont meczetu wykonany zostal w latach
1982-85, przez Przedsiebiorstwo Konserwacji Zabytków.
Detal jest bardzo ubogi obecnie nad wejsciem wykonany jedynie w
drewnie detal arabeski, naroza zaszalowane deska gladko. Brak jest
zdjecia Bohonickiego meczetu z okresu poprzedzajacego II wojne.
Meczet w Kruszynianach jest zbudowany w zupelnie innym „stylu”.
Wzniesiony jest równiez na planie prostokata posiadajac wymiary
10x13 m o lacznej kubaturze powierzchni 650 m 3. Posiada juz
jednak dwa oddzielne wejscia, przykryte blacha. Wejscie dla kobiet
znajduje sie na osi obiektu, wejscie dla mezczyzn znajduje sie we
w bocznej scianie meczetu. Wejscie dla kobiet zwienczone jest
trójkatnym tympanonem, po bokach którego wznosza sie dwie wieze.
Przykryty jest dwuspadowym dachem kalenicowym pokrytym gontem. Na
kalenicy dachu przesunieta nieco w kierunku michrabu znajduje sie
trzecia wiezyczka bez okien. Trzy wieze zwienczone sa blaszanymi
helmami z pólksiezycem w szczycie. Meczet ten posiada okna
zamkniete ostrolukowo. Bardzo interesujace jest wykonanie michrabu;
stanowi on wysuniety podobnie jak w Bohonikach prostokat
zakonczony jednak ostro z okienkami typu karo, czyli rombowe. W
meczecie kruszynianskim zastosowano w narozach ozdobne poziome
boniowanie. Meczet posiada interesujacy detal jakim jest kamien
znajdujacy sie w fundamencie po prawej stronie wejscia dla kobiet
z wyryta data 1846. Z pewnoscia jest to data remontu meczetu, byc
moze wzmacniany lub wymieniany mógl byc wówczas fundament;
niestety nie wiemy dokladnie jaki byl zakres owego remontu.
Kolejne remonty meczetu nastapily w roku 1900 odnowiono wnetrze
swiatyni, 1957 w materialach konserwatorskich zanotowany jest jako
„remont gruntowny”, kolejne 1975-76 i ostatni przeprowadzony w
latach 1992-93. Wymieniono wówczas m.in. blachy na zwienczeniu
wiez, pomalowano go równiez na kolor zielony.
Meczet otoczony jest kamiennym murem wysokosci ok. 60 cm.
Prezentowane meczety wykonywane przez okoliczna ludnosc czesto
zydowska nie znajaca stylu innego niz otaczajaca ich architektura.
Wznosili wiec meczety „podlug nieba polskiego” i wzorowali sie na
tym co obserwowali codziennie. Byly to w duzej wiekszosci
drewniane kosciólki stad wzór Kruszynian z dwiema wiezami i
tympanonem obcym dla meczetów; a tak
czesto wykorzystywanym w klasycyzmie lub male
cerkiewki z cebulasto zakonczona kopula (jak w Bohonikach).
Zalowac nalezy, iz nie dotrwaly do naszych czasów wzorem swiatyn
chrzescijanskich inwentarze wyposazenia, akty fundatorów. Brak
bazy zródlowej uniemozliwia nam, historykom ukazanie pelnego
obrazu Tatarów w Wielkim Ksiestwie Litewskim. |
